وقتی یک عالم از میان مردم می‌رود/ به قلم سید ابراهیم کوخردی

مرگ برخی انسان‌ها، تنها پایان یک زندگی نیست؛ پایان دوره‌ای از اعتماد، آرامش و مرجعیتی است که سال‌ها در متن زندگی مردم شکل گرفته است. آنان با رفتن خود، بیش از آنکه جای خالی یک فرد را برجا بگذارند، خلأ یک «نقش اجتماعی» را آشکار می‌کنند. مرحوم شیخ محمد صالح امینی، امام جمعه فقید شهر طبل ، عضو شورای علمای شهرستان قشم و از علمای برجسته اهل سنت هرمزگان، از همین جنس شخصیت‌ها بود؛ چهره‌ای که فقدانش، بار دیگر این پرسش را پیش روی ما قرار داد که جامعه امروز، تا چه اندازه به سرمایه‌های اجتماعی و اخلاقی خود توجه دارد؟

در ادبیات توسعه، از «سرمایه اجتماعی» به عنوان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های پیشرفت یاد می‌شود؛ سرمایه‌ای که نه در بانک‌ها، بلکه در اعتماد مردم به یکدیگر و به چهره‌های مرجع جامعه نهفته است. در جوامع محلی، این سرمایه اغلب در وجود کسانی متجلی می‌شود که سال‌ها بی‌ادعا میان مردم زندگی کرده‌اند؛ کسانی که هنگام اختلاف، داورند؛ هنگام بحران، پناهگاه‌اند و هنگام ناامیدی، امید می‌آفرینند.

در جنوب ایران، به‌ویژه در جزیره قشم، عالم دینی تنها امام جماعت یا خطیب نماز جمعه نیست. او بخشی از حافظه اجتماعی منطقه است؛ حلقه اتصال نسل‌ها، واسطه حل اختلافات، مشاور خانواده‌ها و تکیه‌گاه اخلاقی جامعه. از همین روست که اعتبار یک عالم دینی را نه با تعداد خطبه‌هایش، بلکه با میزان اعتماد مردم به او می‌سنجند.

مرحوم شیخ محمد صالح امینی، طی سالیان متمادی، چنین جایگاهی را برای خود ساخت؛ نه با هیاهوی رسانه‌ای و نه با حضور در عرصه‌های سیاسی، بلکه با سرمایه‌ای که امروز کمیاب‌تر از همیشه است؛ اعتماد عمومی.

اعتماد، کالایی نیست که بتوان آن را با حکم اداری یا تریبون رسمی به دست آورد. اعتماد، محصول سال‌ها صداقت، انصاف، فروتنی و همدلی با مردم است. به همین دلیل است که پس از رحلت شخصیت‌هایی از این دست، پیام‌های تسلیت محدود به همفکران یا هم‌مذهبان آنان نمی‌شود؛ بلکه از طیف‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و مذهبی صادر می‌شود. این همدلی، در حقیقت، احترام به یک منش است، نه صرفاً یک منصب.

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های مرحوم شیخ امینی، فهم درست او از مفهوم وحدت بود. وحدت، در نگاه او، پروژه‌ای تبلیغاتی یا شعاری مناسبتی نبود؛ بلکه ضرورتی برای زیست اجتماعی در سرزمینی بود که تنوع مذهبی و فرهنگی، بخش جدایی‌ناپذیر هویت آن است. او می‌دانست که انسجام اجتماعی، بیش از آنکه با بخشنامه و قانون شکل بگیرد، به زبان احترام، گفت‌وگو و اعتماد نیاز دارد.

قشم، سال‌هاست نمونه‌ای موفق از همزیستی مسلمانان شیعه و اهل سنت را تجربه کرده است. این تجربه، اتفاقی یا محصول شرایط جغرافیایی نیست؛ بلکه حاصل تلاش نسل‌هایی از علما، معتمدان و نخبگان محلی است که اختلاف سلیقه را به تقابل تبدیل نکردند و مشترکات را بر تفاوت‌ها ترجیح دادند. مرحوم شیخ محمد صالح امینی نیز بی‌تردید یکی از چهره‌های مؤثر در استمرار این سرمایه ارزشمند بود.

جامعه امروز ایران، بیش از هر زمان دیگری، به چنین الگوهایی نیاز دارد. در عصر شبکه‌های اجتماعی، که گاه تندترین صداها بلندتر شنیده می‌شوند، وجود شخصیت‌هایی که زبان اعتدال، اخلاق و عقلانیت را نمایندگی کنند، نعمتی بزرگ است. نسل جوان، بیش از آنکه به توصیه‌ها گوش دهد، رفتار نخبگان خود را مشاهده می‌کند. اگر در میان این نخبگان، اخلاق، مدارا و مردم‌داری دیده شود، جامعه نیز به همان سو حرکت خواهد کرد.

از این منظر، فقدان مرحوم شیخ محمد صالح امینی، تنها اندوه جامعه اهل سنت قشم نیست؛ بلکه یادآوری این واقعیت است که مرجعیت‌های اخلاقی و اجتماعی، به‌آسانی جایگزین نمی‌شوند. ساختن چنین شخصیت‌هایی، سال‌ها زمان می‌برد، اما از دست دادنشان، تنها در یک لحظه رخ می‌دهد.

شاید بزرگ‌ترین ادای احترام به این عالم فقید، برگزاری آیین‌های پرشکوه بزرگداشت نباشد؛ بلکه پاسداشت همان ارزش‌هایی باشد که او عمر خود را صرف آن کرد؛ گفت‌وگو به جای تقابل، اخلاق به جای هیاهو، مردم‌داری به جای قدرت‌طلبی و وحدت به جای مرزبندی‌های فرساینده.

جامعه‌ای که قدر سرمایه‌های انسانی خود را بداند، پس از فقدان آنان تنها سوگوار نمی‌شود؛ بلکه می‌کوشد اندیشه، منش و شیوه زیستن آنان را به سرمایه‌ای ماندگار برای آینده تبدیل کند. بی‌تردید، اگر نام مرحوم شیخ محمد صالح امینی همچنان در حافظه مردم قشم زنده خواهد ماند، نه به دلیل مسئولیتی که بر عهده داشت، بلکه به سبب اعتمادی است که در دل مردم بنا نهاد؛ و این، ماندگارترین میراث هر عالم دینی است.