تاملی بر فلسفه وجودی مهریه/ به قلم استاد یوسف دیوانی

مقدمه:
در این مقاله تلاش شده به دلیل و فلسفه وجودی مهریه پرداخته شود و می خواهیم بدانیم منشاء مهریه چیست؟ و در دوره های مختلف تعیین میزان مهریه بر چه عواملی استوار بوده است. همچنین با توجه به وضعیت اقتصادی و تورم افسار گریخته ، وضعیت کاسبان مهریه را نیز بررسی می کنیم و گریزی به میزان مهریه در استان هرمزگان خواهیم زد .

مهریه چیست ؟
مهریه یا به شکل کهن تر آن کابین ، به مالی گفته می شود که هنگام وقوع عقد نکاح اسلامی تعیین و مرد مکلف می شود به همسر خود در زمان مطالبه  پرداخت نماید . مهریه واژه ای است عربی و “کابین” واژه فارسی آن است . هنوز در برخی از شهرهای استان هرمزگان از جمله بستک ، بندرلنگه و پارسیان به مهریه” کبین یا کابین “هم می گویند .
مهریه می تواند مالی باشد مانند سکه یا طلا و همینطور می تواند غیرمالی باشد مانند گل و …
انواع مهریه
1)مهرالمسمی
در این نوع مهریه مال درحین عقد نکاح دایم با توافق طرفین تعیین می شود .
2)مهرالمثل
این نوع مهریه بر اساس ماده 1100 قانون مدنی زمانی که مهرالمسمی مالیت نداشته باشد ،یا ملک غیر باشد تعیین می شود
3)مهرالمتعه
طبق ماده 1093 قانون مدنی ،هرگاه مهر در عقد ذکر نشده باشد و شوهر قبل از نزدیکی و تعیین مهر، زن خود را طلاق دهد ، زن مستحق مهرالمتعه است .
مهریه شرعی چه میزان است ؟
مهریه  متناسب با وضعیت مالی مرد و همچنین وضعیت زن تعیین می شود.
در ماده 1082 قانون مدنی بیان شده است که به مجرد عقد ، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که می خواهد در آن بکند . همچنین به موجب تبصره الحاقی چنانچه مهریه وجه رایج باشد با  شاخص قیمت بانک مرکزی تعیین می شود و پرداخت خواهد شد مگر اینکه زوجین در حین اجرای عقد به نحو دیگری توافق کنند.
رابطه وضعیت فردی و اجتماعی زن با میزان  مهریه
هر چند در قوانین جاری کشور صراحتا این موضوع بیان نشده اما می دانیم که عرف بعنوان دومین منبع و جایگاه قانون در این خصوص ایفای نقش می نماید.
عرف چیست؟ عرف به مجموعه عادتها و رسومی گفته می شود که در اثر تکرار بصورت قانون در می آید و جامعه از آن  پیروی می کند. عرف فعلی جامعه ما در خصوص میزان مهریه با وضعیت فردی و اجتماعی زن نقش مهمی را ایفا می نماید و از روی همین اصل اتخاذ تصمیم می نماید:
الف) وضعیت اجتماعی زن : عبارتست از شغل، جایگاه و مرتبه اجتماعی و منسوب بودن به خانواده یا خاندان خاص و یا مهارت اجتماعی او.
ب)وضعیت فردی زن : سن،ظاهر،زیبائی،دوشیزه بودن(باکره بودن) که ضوابط فردی زن را مشخص می نماید.
بطور کلی عوامل فوق در میزان مهریه دخیل هستند و طبعا میزان مهریه یک زن 60 ساله،یا 30 ساله و یا 20 ساله و یا بیوه متفاوت است. و آنچه نگارنده به عنوان کارشناس و آشنا با امور دفترخانه های ثبت ازدواج  به صورت آماری استخراج کرده آن است که دردفاتر ازدواج و طلاق مهریه زنان 50 ساله غیرباکره یا بیوه را 14 سکه بهار آزادی و زنان 20 تا 30 ساله بیوه را نهایتا 114 سکه تعیین شده است و در دفترخانه های رسمی ازدواج با همین میزان به ثبت رسیده است.
کاسبان مهریه
آنچه امروزه متاسفانه در جامعه ما رایج شده تعیین مهریه های رویائی و نجومی است . اینگونه مهریه ها که نسبتا آمار آنها در حال ازدیاد است ، تالی فاسد و عواقب زیانبار اجتماعی و قضائی دارد.
دیده می شود دخترانی که میزان مهریه خود را سال تولد خود تعیین می کنند و تاسف بارتر آنکه مرد یا آن پسر جوانی که طرف ازدواج است در آن اوضاع خاص (اوج عشق و احساس بی منطق)کورکورانه این میزان را قبول می نماید و فراوان دیده شده که این ازدواجها نافرجام بوده و در مدت کوتاهی متلاشی شده است و آمار دستگاه قضائی مملو از این پرونده هاست.
اما در این میان یافت می شود دختران یا زنانی که حتی در منزل پدری خود در وضع نامناسب اقتصادی زندگی کرده اند اما به قصد به جیب زدن این مهریه های بی حساب و  کتاب ازدواج می کنند و ای بسا چندین بار این عمل تکرار می نمایند(ازدواج و طلاق و ازدواج مجدد)
مهریه در هرمزگان
شاید بتوان گفت بوم و شرایط جغرفیائی نیز در مهریه موثر باشد . در هرمزگان چندین شهر وجود دارد که هر کدام آداب و رسوم خود را دارد که این شهرها عبارتست از میناب،بندرلنگه ، رودان و جاسک که عوامل اجتماعی،عقیدتی و حتی دینی در تعیین مهریه و میزان آن موثرند.
مثلا در بین اهل سنت هرمزگان مهریه زن را 19 مجر می دانند و خود را به تبعیت از مهریه حضرت فاطمه(س) ملزم می دانند که مهریه بسیار کمی است و با همین مهریه پیوندههای زناشوئی مستحکمی بسته شده است.

خوشبختانه دربررسی ها و آماری که در دفاتر ثبت ازدواج مشاهده شده در هرمزگان مهریه های نجومی به ندرت دیده شده است و این امر حتی در شهر بندرعباس نیز بسیار کم است و دیگر شهرهای استان از قبیل میناب و بندرلنگه و کلا غرب و شرق استان از این عرف غلط دوری کرده اند زیرا این فرهنگ باعث دوری جوانان از ازدواج می شود.
در بررسی ها نشان داد در شهرهای استان مهریه های زنان یا دختران 50 ساله خصوصا غرب استان(میناب، رودان و جاسک) حداکثر 14 سکه است و زنان بیوه بین 20 تا 30 سال 114 سکه است.
در پایان باید اذعان کرد آنچه روابط و پیوند زناشوئی را مستحکم می نماید و کانون خانواده را نگه می دارد عشق و انسانیت است و نه مهریه های رویائی و نجومی که این مهریه ها خود آغاز متلاشی شدن یک پیوند زناشوئی است.